Amatör Telsiz Sözlüğü

Amatör telsizcilikte kullanılan terimlerin Türkçe sözlüğü. Yeni başlayanlar için lisans sürecinden ileri operatörler için DXCC ve propagasyon kavramlarına kadar 80+ giriş, her birinde örnek kullanım ve ilgili tutorial linkleri.

Kategori atlamaları: Genel · Lisans (BTK/KEGM) · Frekans & Bant · Modülasyon · Dijital Modlar · Anten · Q Kodları · Operatör Slangı · Propagasyon · Yarışma & DX · Acil İletişim

#Genel

#Amatör telsiz

İngilizce amateur radio veya ham radio. Lisanslı bireylerin hobi, eğitim, deney, acil iletişim amacıyla telsiz kullandığı uluslararası düzenlenmiş radyo servisi. Türkiye'de BTK / KEGM tarafından yetkilendirilir.

#Çağrı işareti (callsign)

Her amatör operatöre verilen benzersiz tanımlayıcı. Türkiye prefiksleri: TA, TB, TC, YM (kulüp). Örn: TB2KKD = B-class operatör, 2. bölge (Marmara), KKD seri. ITU prefiksi listesi → her ülke farklı.

#Ham

Amatör telsizci için kullanılan İngilizce slang. Kökeni 1900'lerin başına dayanır, "kötü operatör" anlamından zamanla profesyonel olmayan amatör operatörlere dönüşmüştür. Türkçede "amatör telsizci" ile eşanlamlı.

#YM (Yetkili Mahalli)

Türkiye'de kulüp / dernek çağrı işareti prefiksi. Örn: YM3KX = TRAC İzmir Şubesi. Kulüp adına yapılan QSO'larda kullanılır.

#TRAC

Türkiye Radyo Amatörleri Cemiyeti. 1962 kurulan Türkiye'nin en eski amatör radyo derneği. IARU üyesi. Lisans hazırlık kursları, contest organizasyonu, röle bakımı yapar.

#IARU

International Amateur Radio Union. Dünya amatör telsiz federasyonu. Bant planı önerileri, Maidenhead grid, contest kuralları gibi standartları belirler. 3 bölgeye ayrılır: R1 (Avrupa+Afrika+Ortadoğu), R2 (Amerika), R3 (Asya+Pasifik).

#IARU Bölge 1

Türkiye dahil Avrupa, Afrika, Ortadoğu. Bant planları, contest kuralları bu bölge için özelleşmiştir. Türkiye R1'in WRC-15 toplantılarında temsil edilir.

#Lisans (BTK/KEGM)

#BTK

Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. Türkiye'de telekomünikasyon düzenleyicisi. Amatör telsiz lisansı, frekans tahsisi, gemi/uçak telsizleri buradan yetkilendirilir.

#KEGM

Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü. Amatör telsiz sınavlarını organize eden, sertifika veren kurum. 3 ayda bir online sınav, ücretsiz veya minimal ücretle.

#A-class (A sınıfı)

Tam yetkili amatör telsiz lisansı. Tüm bantlarda (HF, VHF, UHF, SHF) tüm modülasyonlarla, Türkiye'deki maksimum güç (1500W output) kullanım hakkı. Mors kodu zorunluluğu kaldırılmıştır (2003).

#B-class (B sınıfı)

Orta seviye lisans. HF bantların büyük kısmı + VHF/UHF tam erişim. 250W güç limiti. Türkiye'deki çoğu yeni başlayan B'den başlar. Çağrı işareti TBxxxx prefiksiyle başlar.

#C-class (C sınıfı / Aday)

Başlangıç seviyesi. Sadece VHF/UHF (2m + 70cm), 25W güç limiti. TC prefiksi. Eğitim amaçlı, 1 yıl geçerlidir; B'ye geçiş için ek sınava gerek yoktur (sadece 1 yıl bekleme).

#Sınav

KEGM tarafından düzenlenir. Online, çoktan seçmeli. Konular: yönetmelik, elektrik/elektronik temel, radyo teknikleri, anten, propagasyon, operatör pratiği. Geçme notu 70/100. Detaylı rehber →

#Lisans yenileme

Türkiye'de amatör lisans 10 yıllık (KEGM 2024 güncel mevzuat). Yenileme için yeniden sınava girmeye gerek yok, online başvuru yeterli.

#Reciprocal lisans

Türk operatörün başka ülkede çalışmasına izin veren karşılıklı tanıma. Çoğu Avrupa ülkesi (CEPT lisansı), USA (DARPA), Rusya kabul eder. Çağrı işareti formatı: ülke prefiks/TBxxxx (örn: F/TB2KKD).

#Frekans & Bant

#HF (High Frequency)

3-30 MHz arası kısa dalga bandı. Amatör tahsisli bantlar: 80m (3.5), 40m (7.0), 30m (10.1), 20m (14.0), 17m (18.0), 15m (21.0), 12m (24.9), 10m (28.0). Iyonosfer yansımasıyla dünya çapında menzil. Propagasyon tutorial →

#VHF (Very High Frequency)

30-300 MHz. Amatör bantlar: 6m (50.0), 4m (70 — bazı ülkeler), 2m (144.0). Çoğunlukla görüş hattı, FM tabanlı röle iletişimi, Sporadic-E ile dx mümkün.

#UHF (Ultra High Frequency)

300 MHz - 3 GHz. Amatör: 70cm (430), 23cm (1240), 13cm (2300). Daha kısa menzil, ama bina içi/şehir trafiği için VHF'ten avantajlı. APRS digi, repeater linkleri burada yoğun.

#SHF / Mikrodalga

3-30 GHz. Amatör tahsisleri: 3cm (10 GHz), 6cm (5.7 GHz). EME (moonbounce), uzun mesafe DX kontağı, deney amaçlı.

#Simplex

TX ve RX aynı frekansta. Doğrudan amatör-amatör (point-to-point). Türkiye 2m simplex frekansları: 145.500 (çağrı), 145.525, 145.550 vb.

#Duplex

TX farklı frekans, RX farklı frekans. Repeater (röle) operasyonunda kullanılır. Örn: röle dinleme 145.6125, gönderme 145.0125 (-0.6 MHz shift).

#Shift / Offset

Repeater'da TX ve RX frekansları arasındaki fark. 2m'de -0.6 MHz standart Türkiye, 70cm'de -7.6 MHz veya +7.6 MHz. Telsiz kanal programlamada kritik.

#Repeater (Röle)

Yüksek noktada kurulu, alıcı + verici tekrarlayıcı. Düşük güçlü mobil/portable telsizler için menzil artırıcı. Türkiye'de 150+ aktif röle. Detaylı → · CSV indir →

#CTCSS (Continuous Tone-Coded Squelch System)

"PL Tone" olarak da bilinir. Aynı frekansı paylaşan farklı gruplar için sub-audible (67-254 Hz) ton kodu. TX'e eklenir, RX squelch sadece doğru ton'la açılır. Türkiye röleleri çoğu 88.5 Hz. Tutorial → · Tablo →

#DCS (Digital Coded Squelch)

CTCSS'in dijital versiyonu. 104 standart oktal kod (D023-D754). Daha az parazit, daha güvenilir squelch. Modern telsizlerin tümü destekler.

#Çağrı frekansı

Bant içinde "kontak başlatma" için ayrılmış frekans. 2m FM Türkiye: 145.500 MHz. CW: 14.060 (HF). Burada CQ atılır, kontak başlayınca farklı bir simplex kanala geçilir.

#Modülasyon

#AM (Amplitude Modulation)

Genlik modülasyonu. Eski teknoloji, amatör HF'te az kullanılır (Citizens Band hâlâ AM). Geniş bantgenişliği (~6 kHz), enerji verimsiz.

#FM (Frequency Modulation)

Frekans modülasyonu. VHF/UHF röle standartı. Daha iyi parazit reddi, sabit zarf (Class C amplifier). Bantgenişliği ~12.5 kHz (narrow) veya 25 kHz (wide).

#SSB (Single Sideband)

Tek yan bant. AM'in alt veya üst yarısı taşınır. Bantgenişliği 2.4 kHz (yarısı kadar yer kaplar). HF'te DX standartı. USB = 10 MHz üzeri, LSB = 10 MHz altı (gelenek).

#USB / LSB

Upper/Lower Sideband. SSB'de hangi yan bandın kullanıldığı. Yanlış seçince ses anlaşılmaz hale gelir ("Donald Duck" effect).

#CW (Continuous Wave)

Sürekli dalga. Mors kodu modülasyonu. En dar bandgenişliği (~150 Hz), en uzak menzil. QRP (düşük güç) DX için ideal. Mors öğrenme →

#AFSK

Audio Frequency-Shift Keying. Ses tonlarıyla dijital veri taşıma. Packet, APRS, FT8 gibi modlar AFSK üzerinden çalışır.

#Dijital Modlar

#FT8

Joe Taylor (K1JT) tarafından geliştirilen weak-signal dijital mod. 15 saniyelik TX/RX döngüleri, callsign + grid + signal report değişimi. -25 dB'ye kadar decode. WSJT-X yazılımıyla çalışır. Tutorial →

#FT4

FT8'in hızlı versiyonu. 7.5 saniye döngü, contest için optimize. Daha az hassas ama daha çok QSO/saat.

#JT65 / JT9

FT8 öncesi weak-signal modlar. Şu an pek kullanılmıyor.

#PSK31

Phase Shift Keying. 31 baud, 31 Hz bantgenişliği. Konuşma gibi metin kontağı. HF'te 14.070 popüler.

#RTTY

Radio TeleType. 1920'lerin teknolojisi, hâlâ contest'lerde kullanılır. 45 baud, 170 Hz şift. Mekanik teleprinter'lardan modernize edildi.

#DMR (Digital Mobile Radio)

TDMA tabanlı dijital ses. 2 zaman slotu (TS1, TS2), CC (Color Code) ile gruplama. Talkgroup mantığı: TG214 = TR (Türkiye), TG223 = İstanbul. Brandmeister ana ağı. Anytone D878UV tutorial →

#D-STAR

Icom geliştirmesi dijital ses. GPS pozisyon, yansıtıcı (reflector) ağı. Türkiye'de TG21 yansıtıcı popüler.

#C4FM (System Fusion)

Yaesu dijital sistemi. WIRES-X yansıtıcı ağı. Ülkeler arası ham radio bağlantısı.

#APRS (Automatic Packet Reporting System)

Bob Bruninga (WB4APR) icadı. GPS pozisyonu + kısa mesaj Telsiz üzerinden. Türkiye frekansı: 144.800 MHz. Tutorial →

Amatör radyoyla e-mail. HF / VHF gateway'lere bağlanıp Internet'siz e-mail gönder/al. Acil iletişim için kritik altyapı. Tutorial →

Internet üzerinden VoIP amatör radyo bağlantısı. Lisans gerekli (callsign doğrulama). Tutorial →

Asterisk PBX tabanlı amatör VoIP ağı. Repeater'lar arası link, RoIP (Radio over IP).

#Pi-Star

Raspberry Pi tabanlı dijital hotspot yazılımı. DMR/D-STAR/C4FM/P25 tek cihazda. MMDVM modülü ile çalışır.

#Anten

#Dipole

İki çeyrek dalga elemanın orta beslemeli birleşimi. Yarım dalga uzunluğu (½λ). 50Ω impedans, low-noise. HF'in temel anten tipi. Tutorial → · Boy hesaplayıcı →

#Vertical

Dik kurulu çeyrek dalga (¼λ) anten + ground plane (radyaller). Omnidireksiyonel, kısa fiziksel boy. Yer yansımasına bağımlı.

#J-Pole

J şeklinde matching transformer ile beslenmiş yarım dalga vertical. Düşük açılı yayma, ground plane gerektirmez. 2m için ~1.4m boy. Yapım →

#Slim Jim

J-Pole'un daha iyi yayma desenli versiyonu. Tam yarım dalga aktif + matching stub. Apartman balkonu için ideal.

#EFHW (End-Fed Half-Wave)

Yarım dalga anteni ucundan besleme. 49:1 unun (transformator) ile 2450Ω → 50Ω matching. Geniş bant (40-10m), tek tel. POTA için popüler. Tutorial →

#Yagi-Uda

Yönlü anten. Driven element + reflector + director(lar). Kazanç 3-15 dBi. Beam, contest ve EME için. DK7ZB Yagi tutorial →

#Folded dipole

Dipole'un katlanmış versiyonu. 300Ω impedans (dipole 73Ω'un 4 katı). 4:1 balun ile 75Ω koaks'a. Yagi'nin driven elemanı genelde folded dipole.

#Loop

Daire / kare şeklinde anten. Tam dalga loop (1λ çevre) HF için. Düşük gürültü, yüksek-Q. Quad antenna = 2-element loop Yagi.

#Vertikal helical / Helix

Sarmal anten. Dairesel polarize, satellite communication için ideal.

#Balun

Balanced-Unbalanced transformator. Dipole (balanced) ↔ koaks kablo (unbalanced) arasında dönüşüm. 1:1 (current choke), 4:1 (folded dipole), 9:1 (random wire), 49:1 (EFHW).

#SWR (Standing Wave Ratio)

Duran dalga oranı. Anten ↔ besleme uyumsuzluğu ölçüsü. 1.0 ideal, 1.5 altı iyi, 2.0 üzeri sorunlu. SWR>3'te güç pozitif olarak yansır, finalleri yakar. NanoVNA tutorial →

#Velocity Factor (VF)

Kabloda elektromanyetik dalganın vakuma göre hızı. RG-58 için ~0.66, hava kabloları ~0.95. Anten boyu hesaplamada kritik.

#NanoVNA

Düşük maliyetli vektor network analyzer. Anten SWR, empedans, dalga örüntüsü ölçer. ~$50-100. Tutorial →

#Q Kodları

#QRZ

"Beni kim çağırdı?" Operatör çağrı sırasında kullanılır. QRZ? = "kim aradı?". Site adı: qrz.com (callsign veritabanı).

#QRP

Düşük güç (≤5W). Az enerji, çok kontak felsefesi. QRP'la dünya turu yapanlar var.

#QRO

Yüksek güç (>100W). Türkiye A-class limit 1500W output.

#QRT

"Çıkıyorum" / "İletişimi kesiyorum". QSO sonunda söylenir.

#QTH

Konum. "QTH İstanbul" = "konumum İstanbul". Maidenhead grid daha hassas.

#QSL

"Aldım" / "Anlaşıldı". QSL kart = kontağı doğrulayan posta kartı (DXCC için kanıt).

#QSY

Frekans değişikliği. "QSY 7.085" = "7.085'e geçelim".

#QSO

Amatör telsiz kontağı. "Bugün 50 QSO yaptım" = 50 kontak.

#QRM

İnsan kaynaklı parazit (başka istasyon, arıza, vb).

#QRN

Doğal parazit (atmosferik, statik, fırtına).

#QRP'ta sık karıştırılır

QRP = düşük güç, QRO = yüksek güç, QRZ = çağrı sorma. İlk başlarda karıştırılır.

#Operatör Slangı

#73

"En iyi dileklerimle" / "selam". Mors döneminden kalma kısaltma. Tekil kullanılır (73s YANLIŞ). Yazılı QSL kartlarda standart kapanış.

#88

"Aşk ve öpücük". Genelde YL (Young Lady) operatörlere yazılır. 73 gibi tekil.

#OM

Old Man. Erkek operatör hitabı. Yaş ile alakasız.

#YL

Young Lady. Kadın operatör. XYL = eşi.

#Eyeball

Yüz yüze görüşme. "Eyeball QSO" = telsizden tanışıp gerçekte buluşma.

#Lid

Kötü operatör. Kuralları bilmeyen veya saygısız. Pejoratif.

#Boatanchor

Eski, ağır tüplü vintage telsiz. Sevgiyle kullanılır ("benim FT-101 boatanchor'um").

#Wallpaper

Duvar süsü = QSL kartlar / awards. "WAS wallpaper" = 50 eyaletten kart.

#CQ

"Genel çağrı". "CQ CQ CQ de TB2KKD" = "kim cevap verirse versin, ben TB2KKD". CW'de en eski protokol.

#Pile-up

Aynı DX'i çağıran çok sayıda istasyon. "5W4UN pile-up'ında bekledim" = nadir DX için 50 kişi aynı anda çağırdı.

#Propagasyon

#İyonosfer

Atmosfer üst katmanı (60-1000 km). HF dalgalarını yansıtır, dünya çapında menzil sağlar. D, E, F1, F2 katmanları.

#MUF (Maximum Usable Frequency)

İyonosferin yansıtabileceği en yüksek frekans. F2'de gündüz 30-40 MHz, gece 10 MHz'e düşer. MUF üstü = uzaya kaçar.

#LUF (Lowest Usable Frequency)

Atmosferik gürültünün altında geçen en düşük kullanılabilir frekans. Gündüz HF altında, gece düşer.

#Es / Sporadic E

"Sporadic E layer" = E katmanında ani iyonizasyon. VHF dx'e (50-145 MHz) yol açar. Yaz aylarında, kıtalar arası 1-2 saatlik kontak. Beklenmedik, heyecan verici.

#Skip / Hop

İyonosferden 1x yansıma = 1 hop, ~3000 km mesafe. Multi-hop ile dünyayı dolaşmak mümkün. 80m gece 3-4 hop ile Avustralya'ya ulaşır.

#Gri çizgi (Gray line)

Gündüz/gece sınırı. Bu hat boyunca propagasyon optimum. DX için altın saatler sabah ve akşam.

#Solar flux (SFI)

Güneş aktivite indeksi. SFI=70 düşük, 150+ yüksek. Yüksek SFI = HF DX altın çağı. Sunspot cycle 11 yıllık.

#A-index / K-index

Manyetik aktivite. K=0-9, A=0-400. Yüksek = ionosphere bozulması, black-out. Aurora (K>5) = HF mahvolur, ama VHF aurora bounce mümkün.

#Tropospheric ducting

Troposferde sıcaklık inversiyonu = VHF "kanal". 100-200 km menzilden 1500-2000 km'ye uzar. Sahil bölgelerde yaygın (Karadeniz/Akdeniz).

#NVIS (Near Vertical Incidence Skywave)

HF'i dik açıyla yansıtarak yakın menzil (50-500 km) iletişim. Düşük dipole, 80m/40m. Acil iletişim için kritik (deprem sonrası ilk hat).

#Yarışma & DX

#DX

Uzak istasyon. "Working DX" = uzak ülkelerden kontak. Tarihsel sınır 5000 km. Günümüzde "DX" = ülkenin dışı.

#DXCC

DX Century Club. ARRL programı, 100+ farklı entity'den QSL kart. 340 entity var (ada, özel bölge dahil). En prestijli amatör radyo award'ı. Tutorial →

#Entity

DXCC liste birimi. Çoğu ülke = 1 entity, ama bazıları çok (örn: Antarktika = 7 entity, ABD = 6). Türkiye = 1 entity (TA prefiksi).

#POTA (Parks On The Air)

Milli park aktivasyonu programı. Operatör parka çıkar, 10+ kontak yaparsa "activator". Avlayan = "hunter". 2024 itibariyle Türkiye 100+ kayıtlı park. Tutorial →

#SOTA (Summits On The Air)

Zirve aktivasyonu. Belirlenmiş zirvelerden QRP, çoğunlukla yürüyerek. Award sistemi puan + zirve sayısı.

#IOTA (Islands On The Air)

Adalardan kontak. Türkiye'nin onlarca aktivasyon edilebilir adası var (Bozcaada, Gökçeada, Marmara vb).

#WAC

Worked All Continents. 6 kıtadan kontak (Afrika, Antarktika, Asya, Avrupa, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Okyanusya — pratik 6, NA-SA tek). Başlangıç award'ı.

#WAZ

Worked All Zones. CQ Zone 1-40, dünya 40 bölgeye ayrılmıştır. Türkiye = Zone 20.

#CQ Zone / ITU Zone

WAZ için CQ magazine bölgesi (40 zone), ITU bölgeleri (90 zone). Genelde uyumlu ama bazı yerlerde farklı.

#Maidenhead grid (Locator)

Dünya 6 karakterli grid square'lere bölünür. KN41la = İstanbul, JN48os = Stuttgart. FT8'de grid değişimi otomatik. Hesaplayıcı →

#Contest (Yarışma)

Belirli süreyle (genelde 24-48 saat) maksimum kontak yapma yarışması. CQ WW, ARRL DX, IARU HF Championship gibi büyük etkinlikler.

#Multiplier

Contest'te puanı çarpan element. Genelde DXCC entity, eyalet, zone vb. "20 mult x 100 QSO = 2000 puan" mantığı.

#Acil İletişim

#EmComm

Emergency Communications. Doğal afet, kriz durumlarında amatör radyo iletişimi. WinLink + APRS + HF NVIS standart araçlar.

#AFAD

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Türkiye afet yönetimi. Amatör radyocularla koordinasyon protokolü var.

#NWN

National Weather Net veya yerel acil ağlar. Belirli frekansta, belirli saatlerde toplanan yapılandırılmış iletişim grubu.

#Net Control / Net kontrolör

Bir net'in (toplantının) trafiği yöneten operatör. "QNV" = net'e katıl, "QNT" = listeye al, "QNX" = net'ten çık.

#Tactical callsign

Acil durumda görev tabanlı geçici çağrı işareti. "Net Control 1", "Logistics", "Triage Hospital". Lisans çağrı işareti her döngünün sonunda söylenir.

#Health & Welfare

Afet sonrası "yakınımı arıyorum" mesajı. Üçüncü taraf trafik (third-party) — operatör kendisi değil başkası adına mesaj iletir.

#İlgili kaynaklar

Eksik veya hatalı bir terim mi var? Geri bildirimlerinizi iletişim sayfasından gönderebilirsiniz.